به گزارش ایران ۲۴، در اوایل قرن شانزدهم، پرتغالیها به رهبری آلفونسو د آلبوکرک با هدف کنترل راههای تجاری شرق، جزیره هرمز و بخشهایی از خلیج فارس را تصرف کردند. این منطقه برای تجارت بین هند، ایران و اروپا اهمیت حیاتی داشت. ضعف حکومتهای محلی و برخی توافقهای سیاسی، مانند روابط دوره شاه اسماعیل صفوی، به تثبیت حضور پرتغال کمک کرد. در نتیجه، پرتغالیها بیش از یک قرن بر تجارت دریایی منطقه مسلط شدند و با خشونت، انحصار اقتصادی و کنترل نظامی، نفوذ خود را حفظ کردند.
اما این وضعیت دائمی نبود. با روی کار آمدن شاه عباس اول، شرایط تغییر کرد. او پس از تقویت ارتش و تثبیت اوضاع داخلی، تصمیم گرفت مناطق اشغالی را بازپس بگیرد. نکته مهم این بود که شاه عباس بهتنهایی اقدام نکرد؛ او از رقابت میان قدرتهای اروپایی استفاده کرد. دشمنی دیرینه پرتغال و کمپانی هند شرقی انگلیس فرصتی ایجاد کرد تا ایران با انگلیسیها متحد شود.
در سالهای ۱۶۲۱ و ۱۶۲۲، نیروهای ایرانی به فرماندهی امامقلیخان، با حمایت دریایی انگلیسیها، ابتدا بندر گمبرون (بندرعباس) و سپس جزایر قشم و هرمز را هدف قرار دادند. این عملیات ترکیبی (حمله زمینی ایران و پشتیبانی دریایی انگلیس) باعث شد پرتغالیها که تا آن زمان برتری دریایی داشتند، در تنگنا قرار گیرند. پس از حدود دو ماه نبرد، آنها مجبور به تسلیم و ترک منطقه شدند. این رویداد عملاً به بیش از یک قرن حضور مستقیم پرتغال در خلیج فارس پایان داد.
دلیل نامگذاری دهم اردیبهشت به عنوان «روز ملی خلیج فارس» به همین پیروزی تاریخی برمیگردد. در سال ۱۶۲۲ میلادی (برابر با حدود ۱۰ اردیبهشت)، نیروهای پرتغالی بهطور کامل از منطقه اخراج شدند. به همین مناسبت، شورای عالی انقلاب فرهنگی این روز را برای یادآوری اهمیت تاریخی، هویتی و راهبردی خلیج فارس نامگذاری کرد. در مجموع، آزادی خلیج فارس نتیجه سه عامل بود: تقویت قدرت داخلی ایران در دوره شاه عباس، استفاده هوشمندانه از رقابت قدرتهای اروپایی، و رهبری نظامی کارآمد.
