قصه پزشکی که توتون و دود را به ایران آورد
به گزارش ایران ۲۴، در تاریخ کشاورزی ایران، نامهایی هستند که آرام و بیصدا آمدهاند و رفتهاند، اما تأثیرشان بر زندگی مردم کمتر از رجال سیاسی و نظامی نبوده است. یکی از این نامها دکتر استپان هاراتونیان، طبیب ارمنی رشت، مشهور به «حکیم فانوس» است؛ مردی که در یازدهم خرداد ۱۲۶۶ شمسی نخستین بذر توتون سیگار را از عثمانی به گیلان آورد و در زمین شخصی خود کاشت. سپس همان بذرها را در اختیار کشاورزان فومن و نواحی اطراف قرار داد و بدین ترتیب فصلی تازه در کشاورزی ایران آغاز شد.
اما داستان توتون بسیار قدیمیتر از دکتر هاراتونیان است. توتون از قاره آمریکا برخاست و پس از سفرهای دریایی اسپانیاییها و پرتغالیها، جهان را درنوردید. در آغاز قرن هفدهم میلادی به ایران رسید. شاه عباس صفوی مدتی با استعمال آن مخالفت کرد، اما محبوبیت روزافزونش باعث شد کشت آن آزاد شود و دولت نیز از مالیاتش بهره ببرد. در روزگار قاجار، تنباکو و توتون تنها یک محصول کشاورزی نبودند؛ بخشی از اقتصاد کشور به شمار میرفتند. ماجرای مشهور تحریم تنباکو در سال ۱۲۷۰ قمری نیز نشان داد که این گیاه چگونه میتواند سیاست، اقتصاد و مذهب را به یکدیگر پیوند دهد.
با ورود بذرهای جدید توسط هاراتونیان، کشت توتون سیگار در گیلان گسترش یافت. کارخانههای سیگارسازی در رشت پدید آمدند و محصولی که زمانی کالایی وارداتی بود، به تدریج در داخل کشور تولید شد.در سراسر جهان نیز توتون یکی از سودآورترین محصولات کشاورزی شد. قرن بیستم، قرن سیگار بود؛ قرنی که شرکتهای بزرگ دخانیات میلیاردها نخ سیگار تولید کردند و میلیونها کشاورز در آسیا، آفریقا و آمریکا از راه کشت توتون امرار معاش نمودند.اما تاریخ همیشه روی خوش خود را نشان نمیدهد.
از نیمه دوم قرن بیستم، با آشکار شدن ارتباط مستقیم مصرف دخانیات با سرطان ریه، بیماریهای قلبی و دهها عارضه دیگر، نگاه جهان به توتون تغییر کرد. کشوری که دیروز به افزایش تولید افتخار میکرد، امروز بودجههای کلان برای کاهش مصرف دخانیات اختصاص میدهد.در ایران نیز وضعیت دگرگون شده است. بر پایه آمارهای بینالمللی، تولید توتون خام ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۲۰ هزار و ۹۴۸ تن بوده است؛ رقمی که اگرچه نسبت به سال قبل اندکی افزایش نشان میدهد، اما فاصلهای چشمگیر با دوران اوج تولید در دهه ۱۳۶۰ دارد. رکورد تولید ایران در سال ۱۹۸۵ میلادی بیش از ۲۸ هزار تن ثبت شده بود.
امروزه استان گلستان یکی از مهمترین مراکز تولید توتون کشور به شمار میرود و هزاران خانوار از این راه ارتزاق میکنند. تنها در این استان طی سال زراعی گذشته حدود هزار هکتار زیر کشت توتون قرار داشت و نزدیک به هزار و هشتصد تن محصول برداشت شد.با این همه، اعداد و ارقام امروز طعمی تلخ دارند. جهان در حال فاصله گرفتن از محصولی است که روزگاری نماد پیشرفت صنعتی بود. سطح زیر کشت توتون در جهان از بیش از چهار میلیون هکتار در آغاز هزاره جدید به حدود سه میلیون و سیصد هزار هکتار در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است.
اگر دکتر استپان هاراتونیان امروز از گور برمیخاست و به مزارع گیلان و گلستان مینگریست، شاید از دیدن بقای محصولی که روزی با دستان خود به ایران آورد خرسند میشد؛ اما بیتردید از سرنوشت آن نیز در شگفت میماند. محصولی که زمانی نشانه توسعه و رونق بود، امروز در کنار نام خود فهرستی بلند از هشدارهای پزشکی و مرگومیر ناشی از مصرف دخانیات را حمل میکند.تاریخ گاه چنین بیرحم است. مردانی با نیت آبادانی بذر میکارند، نسلها از آن بهره میبرند و دههها بعد همان بذر به نمادی از یک تناقض بزرگ بدل میشود؛ تناقض میان سود و سلامت، میان رونق اقتصادی و بهای سنگینی که انسان برای آن پرداخته است.