چرا کودکان ایرانی بیدفاعتر از همسالانشان در جهان وارد شبکههای اجتماعی میشوند؟
به گزارش ایران۲۴، تا همین چند سال پیش نگرانی خانوادهها بیشتر به کوچه، مدرسه یا تلویزیون محدود میشد، اما امروز تلفن همراه به دریچهای تبدیل شده که کودکان و نوجوانان از طریق آن وارد جهانی میشوند که هیچ مرز سنی مشخصی ندارد. جهانی که در آن از آموزش و سرگرمی گرفته تا خشونت، محتوای جنسی، اخبار جعلی، قلدری اینترنتی و انواع کلاهبرداری تنها با چند لمس صفحه نمایش در دسترس است.
تحولات اخیر در کشورهای مختلف نشان میدهد دولتها بیش از هر زمان دیگری این خطر را جدی گرفتهاند. از استرالیا گرفته تا فرانسه و برخی دیگر از کشورهای اروپایی، قوانین جدیدی در حال اجراست که هدف آنها نه حذف اینترنت، بلکه محافظت از کودکان در برابر آسیبهای شبکههای اجتماعی است. این کشورها به این نتیجه رسیدهاند که فضای مجازی نیز مانند مدرسه، خیابان یا وسایل بازی نیازمند استانداردهای ایمنی است.
در ایران، اما وضعیت متفاوت است. میلیونها کودک و نوجوان هر روز در شبکههای اجتماعی فعالیت میکنند، بیآنکه نظامی مشخص برای احراز سن، کنترل دسترسی به محتوای نامناسب یا الزام پلتفرمها به رعایت حقوق کودکان وجود داشته باشد. بسیاری از آنان تنها با تغییر تاریخ تولد خود میتوانند وارد فضایی شوند که اساساً برای بزرگسالان طراحی شده است.
الگوریتمهایی که برای ماندن طراحی شدهاند
شبکههای اجتماعی امروز صرفاً ابزار ارتباط نیستند. آنها بر پایه الگوریتمهایی ساخته شدهاند که هدف اصلیشان افزایش زمان حضور کاربران است. هرچه کاربر بیشتر بماند، درآمد پلتفرم نیز بیشتر خواهد شد.
برای یک نوجوان، این الگوریتمها میتوانند به چرخهای از وابستگی تبدیل شوند؛ ویدئوهای بیپایان، اعلانهای مداوم، پیشنهادهای شخصیسازیشده و محتوایی که پیوسته مطابق سلیقه او تغییر میکند، باعث میشود ساعتها بدون احساس گذر زمان در این فضا باقی بماند.
روانشناسان معتقدند مغز نوجوان که هنوز در حال رشد است، نسبت به چنین سازوکارهایی آسیبپذیرتر از بزرگسالان است. افت تمرکز، کاهش کیفیت خواب، اضطراب، افسردگی، انزوای اجتماعی، کاهش اعتماد به نفس و وابستگی شدید به تلفن همراه تنها بخشی از پیامدهایی است که در پژوهشهای سالهای اخیر مورد توجه قرار گرفته است.
جهان از «فیلترینگ» عبور کرده است
نکته قابل توجه این است که بسیاری از کشورهای پیشرفته دیگر مسئله را صرفاً با محدود کردن دسترسی حل نمیکنند، بلکه مسئولیت را متوجه خود شرکتهای فناوری میدانند.
امروز در بسیاری از این کشورها شبکههای اجتماعی موظفاند سن واقعی کاربران را احراز کنند، حسابهای کاربری کودکان را تحت حفاظت ویژه قرار دهند، تبلیغات هدفمند برای خردسالان را محدود کنند و در برابر انتشار محتوای آسیبزا پاسخگو باشند.
همزمان آموزش سواد رسانهای نیز به بخشی از برنامه رسمی مدارس تبدیل شده است. دانشآموزان از همان سالهای ابتدایی میآموزند چگونه اخبار جعلی را تشخیص دهند، از اطلاعات شخصی خود محافظت کنند و در برابر سوءاستفادههای اینترنتی واکنش درست نشان دهند.
حلقه گمشده در ایران
در ایران، با وجود افزایش روزافزون استفاده کودکان از تلفن همراه، آموزش رسمی سواد رسانهای هنوز جایگاه پررنگی در مدارس ندارد و بسیاری از والدین نیز شناخت کافی از سازوکار شبکههای اجتماعی ندارند.
واقعیت این است که بسیاری از خانوادهها تنها زمانی متوجه آسیب میشوند که فرزندشان ساعتهای طولانی درگیر فضای مجازی شده، افت تحصیلی پیدا کرده یا با مشکلات روحی و رفتاری روبهرو شده است.
از سوی دیگر، مسئولیت حفاظت از کودک میان نهادهای مختلف تقسیم شده و همین موضوع موجب شده سیاستی یکپارچه برای مواجهه با این مسئله شکل نگیرد.
حکمرانی دیجیتال فقط به معنای محدودسازی نیست
یکی از برداشتهای نادرست درباره مدیریت فضای مجازی آن است که تصور میشود حکمرانی دیجیتال صرفاً به معنای اعمال محدودیت یا فیلترینگ است؛ در حالی که تجربه کشورهای موفق نشان میدهد بخش مهمی از حکمرانی دیجیتال به حمایت از کاربران، بهویژه کودکان، اختصاص دارد.
همانگونه که برای تولید اسباببازی، مواد غذایی یا دارو استانداردهای ایمنی تعیین میشود، محیط دیجیتال نیز باید استانداردهایی برای حفاظت از کودکان داشته باشد؛ استانداردهایی که شرکتهای فناوری را ملزم به رعایت حقوق کودکان کند و خانوادهها را نیز به ابزارهای لازم برای مدیریت مصرف رسانه مجهز سازد.
خانوادهها تنها بازیگران این میدان نیستند
اگرچه نقش والدین در مدیریت استفاده از تلفن همراه انکارناپذیر است، اما نمیتوان تمام مسئولیت را بر دوش خانوادهها گذاشت. وقتی شبکههای اجتماعی با بهرهگیری از هوش مصنوعی و روانشناسی رفتاری برای جذب حداکثری مخاطب طراحی میشوند، طبیعی است که یک کودک یا نوجوان بهتنهایی توان مقابله با چنین سازوکاری را نداشته باشد.
به همین دلیل، در بسیاری از کشورها دولت، مدرسه، خانواده و شرکتهای فناوری هر کدام بخشی از مسئولیت را بر عهده گرفتهاند تا از سلامت روان نسل آینده محافظت شود.
ضرورتی که دیگر نمیتوان نادیده گرفت
نسل جدید ایران بیش از هر نسل دیگری زندگی خود را در فضای دیجیتال سپری میکند. این واقعیت را نمیتوان انکار کرد و راهحل آن نیز حذف فناوری نیست. آنچه اهمیت دارد، ایجاد تعادلی میان دسترسی آزاد به فناوری و حفاظت از کودکان است.
تجربه کشورهای مختلف نشان میدهد آینده حکمرانی فضای مجازی نه در افزایش محدودیتهای کور، بلکه در تدوین قوانین هوشمند، آموزش مستمر، مسئولیتپذیری پلتفرمها و ارتقای سواد رسانهای نهفته است.
شاید اکنون مهمترین پرسش این باشد که آیا سیاستگذاری فضای مجازی در ایران نیز از مرحله بحثهای کلی عبور خواهد کرد و «امنیت دیجیتال کودکان» را به یکی از اولویتهای اصلی خود تبدیل میکند، یا همچنان میلیونها کودک و نوجوان ایرانی بدون سپر حفاظتی، در پرمخاطرهترین میدان عصر دیجیتال رها خواهند ماند؟