امیرعباس میرزاخانی، کارشناس آموزش و پرورش در یادداشتی نوشت: پرسشِ مجری در گفتوگوی زنده تلویزیونی اخیر پیرامون علایق مطالعاتی رییسجمهور علاوه بر قرآن و نهجالبلاغه، اگرچه با لحنی کنایهآمیز و با هدفِ ایجاد چالش مطرح شد، اما بهانهای شد برای مواجهه با یک پاسخِ عمیق؛ یعنی معرفی کتاب «فراجامعه» (Supersocieties) اثر پیتر تورچین. اگر از لایه سطحی این پرسش عبور کنیم، نام بردن از این اثر، بحث را از یک پرسشِ روزمره، به یک گفتوگوی جدی در باب «بقا و پایداری جوامع» سوق داد. انتخاب این کتاب، فراتر از یک پاسخِ ساده برای خروج از بنبستِ سوال، حامل پیامی است که با فضای پرتنش فعلی، تضادی عمیق و در عین حال ضروری دارد. پیتر تورچین در این اثر، با نگاهی تاریخمحور و مبتنی بر دادهها، به بررسی سرنوشت جوامع در مقاطع بحرانی میپردازد.
او میپرسد: چرا برخی جوامع در لحظات بحرانی تاریخ، از ورطه فروپاشی عبور کرده و به انسجام میرسند، در حالی که برخی دیگر در همان مقاطع، دچار فروپاشی کامل میشوند؟ پاسخ تورچین، برخلاف باورهای رایج، صرفا در ذخایر ارزی یا توان نظامی نهفته نیست. او بر یک پارادایم متفاوت تاکید میکند: قدرت واقعی یک جامعه در میزان «سرمایه اجتماعی» و «توانایی مدیریت تعارضات» نهفته است. از منظر تورچین، اعتماد میان گروههای مختلف، توانایی همکاری در شرایط سخت و بهویژه ظرفیتِ کاهش منازعات داخلی، از حیاتیترین عوامل بقا و پیشرفت هستند.
امروز ایران در نقطهای حساس قرار دارد که در آن مجموعهای از چالشهای متکثر - از بحرانهای ساختاری اقتصادی گرفته تا پیامدهای پیچیده تنشهای منطقهای - همزمان بر پیکره جامعه فشار میآورند. در چنین شرایطی، بزرگترین تهدید، تنها مشکلات مادی نیست، بلکه خطر «فرسایش سرمایه اجتماعی» و از دست رفتنِ اعتماد میانِ لایههای مختلف جامعه است. اگر سیاستگذاری قرار است بر شناختِ دقیقِ مساله استوار باشد، مراجعه به آموزههایی همچون آنچه در «فراجامعه» آمده است، یک ضرورت استراتژیک است. با این حال، باید دانست که مطالعه به تنهایی راهگشا نیست؛ آزمونِ اصلی در اینجاست که چگونه میتوان این مفاهیمِ علمی و تئوریک را به ابزارهای اجرایی در سیاستگذاریهای کلان تبدیل کرد تا از تبدیل شدنِ اختلافات به نزاعهای ویرانگر جلوگیری شود.
در نهایت، فارغ از ارزیابی عملکرد دولت، توجه به چنین اثری نشان میدهد که شاید راه خروج از بحرانهای فعلی، نه در شعارهای ساده، بلکه در بازگشت به شناختِ علمی ساختارهای اجتماعی و تقویتِ انسجام ملی باشد. بدون «اعتماد» و «همکاری»، هیچ منبع اقتصادی یا توان نظامی نمیتواند تضمینکننده بقای یک جامعه در برابر توفانهای تاریخ باشد.
منبع: اعتماد