گسترش اعتراضات دانش‌آموزی در فرانسه؛ از مطالبات آموزشی تا درگیری با پلیس
سجاد هدایتی، کارشناس و تحلیلگر مسائل فرانسه در یادداشت اختصاصی برای ایران24 نوشت: این اعتراضات که حدود روز‌های ۱۸ تا ۲۱ سپتامبر و از دبیرستان «سن‌اگزوپری» در شهر کرِتِی شکل گرفت، در ابتدا عمدتاً بر مسائل آموزشی و شرایط نامناسب مدارس متمرکز بود، اما در ادامه با ورود گروه‌های مختلف اجتماعی و افزایش برخورد‌های امنیتی، ابعاد گسترده‌تری پیدا کرد.
بیش از هزار دبیرستان تحت تأثیر اعتراضات
اعتراضات عمدتاً به شکل مسدود کردن ورودی مدارس، تجمع مقابل دبیرستان‌ها و برگزاری راهپیمایی برگزار شده است. بر اساس آمار‌های رسمی، در برخی روز‌ها بیش از هزار دبیرستان از مجموع حدود سه هزار و ۷۰۰ دبیرستان فرانسه تحت تأثیر اعتراضات قرار گرفته‌اند. روز اول اکتبر که از سوی معترضان «مرحله دوم» اعتراضات نام گرفت، یکی از گسترده‌ترین روز‌های این حرکت بود و صد‌ها مدرسه به‌طور کامل مسدود شد.
برخی گزارش‌ها همچنین از تأثیرگذاری اعتراضات بر بیش از هزار و ۲۰۰ مرکز آموزشی در طول یک هفته حکایت دارد. این اعتراضات علاوه بر پاریس و حومه آن، از جمله مناطق سن‌سن‌دُنی و ول‌دو‌مارن، به شهر‌هایی مانند مارسی، لیون، لیل، استراسبورگ، نانت، رن، بوردو، تولوز و تور و همچنین شماری از شهر‌های متوسط فرانسه گسترش یافته است. بخش قابل توجهی از تجمعات همچنان مسالمت‌آمیز است و دانش‌آموزان با در دست داشتن پلاکارد و سر دادن شعار، مطالبات خود را مطرح می‌کنند. با این حال، در برخی مناطق اعتراضات به خشونت کشیده شده است.
گزارش‌ها از آتش زدن سطل‌های زباله و موانع خیابانی، پرتاب اشیا و سنگ، تخریب اموال عمومی و همچنین چند مورد آتش‌سوزی در داخل یا اطراف مدارس حکایت دارد. بخشی از دبیرستان «نلسون ماندلا» در شهر نانت نیز در جریان این ناآرامی‌ها دچار آتش‌سوزی شد. بخشی از اعتراضات از مسیر اولیه خود خارج شده و به سمت «خشونت‌های شهری» پیش رفته است. آنها همچنین از حضور افرادی خارج از جامعه دانش‌آموزی در برخی تجمعات خبر داده‌اند. در مواردی نیز معلمان و کارکنان مدارس هدف حمله قرار گرفته‌اند.
اعتراض دانش‌آموزان به وضعیت مدارس و کمبود معلم
محور اصلی مطالبات دانش‌آموزان، وضعیت نظام آموزشی و آن چیزی است که معترضان «سال‌ها کم‌توجهی و کمبود سرمایه‌گذاری» در آموزش عمومی می‌دانند. دانش‌آموزان و تشکل‌های صنفی آنها به کمبود معلم و جایگزین نشدن نیرو‌های آموزشی، تراکم بالای کلاس‌ها، کمبود نیرو‌های خدماتی و آموزشی و همچنین وضعیت نامناسب زیرساخت‌های مدارس اعتراض دارند. در برخی مدارس تعداد دانش‌آموزان هر کلاس به ۳۲ تا ۳۵ نفر می‌رسد و حتی کمبود صندلی نیز گزارش شده است. معترضان همچنین از برنامه‌های درسی سنگین و ساعات آموزشی فشرده گلایه دارند.
فرسودگی ساختمان‌های مدارس، وجود رطوبت و کپک، حضور موش و سوسک، وضعیت نامناسب سرویس‌های بهداشتی، نبود تهویه یا سیستم سرمایشی مناسب و در برخی موارد مشکلات مربوط به کیفیت آب آشامیدنی از دیگر موارد مطرح‌شده در اعتراضات است.
کمبود کارکنان امور تربیتی و مراقبتی، پرستاران مدارس و مددکاران اجتماعی نیز از جمله موضوعاتی است که دانش‌آموزان خواستار رسیدگی به آن هستند.
اعتراض به نظام پذیرش دانشگاهی
یکی دیگر از محور‌های مهم اعتراضات، مخالفت با «پارسوپ» است؛ سامانه ملی پذیرش و انتخاب رشته دانشگاه‌ها در فرانسه که دانش‌آموزان سال آخر دبیرستان از طریق آن برای ورود به آموزش عالی درخواست می‌دهند. معترضان معتقدند این سازوکار فشار روانی و رقابت تحصیلی را افزایش داده و می‌تواند نابرابری میان دانش‌آموزان مناطق مختلف و خانواده‌های برخوردار و کم‌برخوردار را تشدید کند. به همین دلیل، برخی تشکل‌های دانش‌آموزی خواستار لغو یا اصلاح اساسی این نظام هستند. یکی از شعار‌های محوری معترضان نیز بر همین مسئله تأکید دارد: «آدرس محل زندگی ما نباید آینده‌مان را تعیین کند.»
اعتراض به سیاست‌های بودجه‌ای دولت
موضوع بودجه آموزش و پرورش نیز بخش مهمی از اختلاف میان دولت و معترضان را تشکیل می‌دهد. دولت فرانسه برای سال ۲۰۲۶ از حذف بیش از سه هزار پست در نظام آموزشی خبر داده است. همزمان، بودجه وزارت آموزش ملی تنها حدود ۱.۷ درصد افزایش یافته؛ رقمی که منتقدان می‌گویند با توجه به نرخ تورم، برای پاسخگویی به نیاز‌های مدارس کافی نیست. از نگاه معترضان، کاهش نیروی انسانی در کنار محدود بودن افزایش بودجه، به معنای تشدید مشکلات موجود در مدارس و کاهش کیفیت آموزش عمومی خواهد بود.
تشدید برخورد پلیس با تجمعات
همزمان با گسترش اعتراضات، نحوه برخورد نیرو‌های پلیس با تجمعات نیز به یکی از موضوعات اصلی مناقشه تبدیل شده است. نیرو‌های امنیتی در موارد مختلف اقدام به متفرق کردن تجمعات غیرمجاز کرده‌اند و گزارش‌هایی درباره استفاده از گاز اشک‌آور، یورش پلیس و در برخی موارد گلوله‌های پلاستیکی منتشر شده است.
بر اساس برخی آمار‌های اعلام‌شده، طی یک هفته بیش از پنج هزار نفر بازداشت شده‌اند که بخش بزرگی از آنها را افراد زیر ۱۸ سال تشکیل می‌دهند. در یکی از روز‌های اوج اعتراضات، شمار بازداشت‌ها به نزدیک دو هزار نفر رسید. در جریان این درگیری‌ها، شماری از دانش‌آموزان مجروح شده‌اند؛ از جمله مواردی از آسیب چشمی، شکستگی دندان و ضربه به سر گزارش شده است. کارکنان آموزش و پرورش، از جمله مدیران مدارس، نیز در برخی موارد آسیب دیده‌اند. نیرو‌های پلیس نیز در جریان درگیری‌ها مجروح شده‌اند. لوران نونز، وزیر کشور فرانسه، وضعیت موجود را ناشی از «فضای غیرقابل قبول خشونت» دانسته است. دولت فرانسه همچنین معتقد است بخشی از اعتراضات از سوی گروه‌های خشونت‌طلب مورد سوءاستفاده قرار گرفته و خواستار بازگشت نظم عمومی شده است.
پیوستن دانشجویان، والدین و اتحادیه‌های آموزشی
دامنه اعتراضات به تدریج از مدارس فراتر رفته است. دانشجویان نیز در حمایت از دانش‌آموزان وارد میدان شده‌اند و بر اساس اعلام اتحادیه‌های دانشجویی، حدود ۳۰ مرکز دانشگاهی در شهر‌هایی مانند لیون، استراسبورگ، اکس‌مارسی، مون‌پلیه و نانتر با تجمع یا اختلال در فعالیت‌های عادی مواجه شده‌اند. والدین دانش‌آموزان نیز از ابتدای شکل‌گیری اعتراضات در برخی تجمعات حضور داشته‌اند. در همین حال، شماری از اتحادیه‌های کارکنان آموزش و پرورش فرانسه از مطالبات دانش‌آموزان حمایت کرده‌اند. این اتحادیه‌ها ضمن انتقاد از نحوه برخورد نیرو‌های امنیتی، از کارکنان مدارس خواسته‌اند در کنار دانش‌آموزان قرار بگیرند و در برخی موارد نیز خواستار اعتصاب شده‌اند. در این میان، نیرو‌های آتش‌نشانی عمدتاً برای مهار آتش‌سوزی‌های ایجادشده در جریان ناآرامی‌ها وارد عمل شده‌اند و به عنوان یکی از گروه‌های مطالبه‌گر این اعتراضات شناخته نمی‌شوند.
فراخوان برای ادامه اعتراضات
پس از دیدار نمایندگان دانش‌آموزان با ادوار ژفری، وزیر آموزش ملی فرانسه، سازمان‌های دانش‌آموزی این نشست را ناکافی دانستند و اعلام کردند که دولت تاکنون پاسخ مشخص و فوری به مطالبات اصلی آنها ارائه نکرده است. تشکل‌های دانش‌آموزی از برگزاری «مرحله سوم» اعتراضات در روز سه‌شنبه ۶ اکتبر خبر داده‌اند و خواستار ادامه تجمعات سراسری شده‌اند. اتحادیه‌های کارکنان آموزش و پرورش نیز برای این روز فراخوان اعتصاب و تجمع مقابل مدارس صادر کرده‌اند. در آستانه این مرحله جدید، سطح تنش همچنان بالاست. تعطیلی موقت برخی مدارس، برگزاری غیرحضوری کلاس‌ها و نگرانی از تکرار درگیری‌های خیابانی از جمله چالش‌هایی است که مقام‌های فرانسوی با آن مواجه هستند.
آینده اعتراضات در گرو واکنش دولت
ادامه یا فروکش کردن این اعتراضات تا حد زیادی به واکنش دولت فرانسه بستگی دارد. ارائه امتیازات بودجه‌ای، افزایش منابع اختصاص‌یافته به مدارس و پاسخ به نگرانی‌های مربوط به کمبود نیروی آموزشی می‌تواند در کاهش نارضایتی‌ها مؤثر باشد. در مقابل، تداوم مشکلات آموزشی و نبود پاسخ مشخص به مطالبات دانش‌آموزان می‌تواند دامنه اعتراضات را افزایش دهد؛ به‌ویژه آنکه دانشجویان، والدین و اتحادیه‌های کارگری نیز در بخش‌هایی از این حرکت با دانش‌آموزان همراه شده‌اند.
در مجموع، اعتراضات اخیر را می‌توان نشانه‌ای از افزایش نارضایتی بخشی از نسل جوان فرانسه نسبت به وضعیت آموزش عمومی، عدالت آموزشی و چشم‌انداز آینده تحصیلی و اجتماعی دانست. با این حال، ورود خشونت و درگیری با پلیس، مسیر این اعتراضات را پیچیده کرده و اکنون دولت فرانسه باید میان پاسخگویی به مطالبات آموزشی و حفظ نظم عمومی توازن برقرار کند.
این اعتراضات در شرایط کنونی محدود به فرانسه است و تا اوایل اکتبر ۲۰۲۶، گزارشی از شکل‌گیری جنبشی مشابه و سراسری در میان دانش‌آموزان دیگر کشور‌های اروپایی منتشر نشده است.
در مجموع، می‌توان گفت این اعتراضات بیش از آنکه صرفاً یک موج اعتراضی مقطعی باشد، نشانه‌ای از فشار فزاینده بر نظام آموزش عمومی فرانسه و افزایش حساسیت نسل جوان نسبت به مسئله عدالت آموزشی و آینده تحصیلی و اجتماعی خود است. نحوه واکنش دولت در هفته‌های آینده و میزان آمادگی آن برای ارائه راهکار‌های ملموس، نقش تعیین‌کننده‌ای در کنترل یا گسترش این جنبش خواهد داشت.
نگاه احزاب فرانسه به این اعتراضات
دو حزب فعال و خاص فرانسه در این اعتراضات دو رویکرد متفاوت دارند: از یک سو فرانسه تسلیم‌ناپذیر که هم سو با این جریان پیش می‌رود و حتی برای شش اکتبر و مرحله سوم اعتراضات به همراه انجمن‌ها و اتحادیه‌های دیگر فراخوان داده‌اند، اما در آن سوی دیگر حزب راست افراطی اجتماع ملی و طرفدارانش این اعتراضات را تا مرحله مطالبات برحق می‌داند، اما مثل همیشه پای مهاجران و سیاه‌پوستان را به پرونده ایجاد آشوب و تخریب باز کرده‌اند. البته این تفکر کم و بیش در جریان راست گرایان و حتی میانه‌رو‌ها نیز طرفدار دارد و می‌تواند نوعی سرپوش بر حقیقت باشد تا خواسته‌ها و مطالبات را به سوی دیگر منحرف کند.
جنبش دبیرستانی‌ها یادآور جنبش دانشجویی مه ۱۹۶۸
اکنون پرسش اصلی این است که اعتراضات دانش‌آموزی فرانسه در همین نقطه متوقف خواهد شد یا به موجی گسترده‌تر در جامعه تبدیل می‌شود. پیوستن دانشجویان، والدین و اتحادیه‌های کارگری به این اعتراضات، نشانه‌هایی از عبور تدریجی این حرکت از یک مطالبه صرفاً آموزشی را آشکار کرده است.
گستردگی و سرعت سرایت این اعتراضات، خاطره جنبش مه ۱۹۶۸ را در ذهن زنده می‌کند؛ جنبشی که از دانشگاه‌ها آغاز شد، با اعتصاب و پیوستن کارگران و دیگر اقشار جامعه ابعاد ملی پیدا کرد و در نهایت به یکی از مهم‌ترین بحران‌های سیاسی تاریخ معاصر فرانسه در دوران ریاست‌جمهوری شارل دو گل تبدیل شد. البته هنوز نمی‌توان سرنوشت اعتراضات امروز را با مه ۱۹۶۸ یکسان دانست؛ اما یک واقعیت روشن است: اعتراضاتی که با مسدود شدن ورودی مدارس و مطالبات دانش‌آموزان آغاز شد، اکنون پای گروه‌های دیگری از جامعه را نیز به میدان کشانده است. اگر دولت نتواند برای مطالبات اصلی پاسخی ملموس ارائه کند، «مرحله سوم» اعتراضات در روز‌های آینده می‌تواند آزمونی جدی برای دولت فرانسه و نقطه عطفی در مسیر این جنبش باشد.