عارف دهقاندار، پژوهشگر امنیت بینالملل، در یادداشتی نوشت: آنچه امروزه در بستر مناسبات جمهوری اسلامی ایران و ایالاتمتحده امریکا جریان دارد، از یک تنش مقطعی فراتر بوده و باید آن را در چارچوب یک منازعه بنیادین هویتی- تمدنی تحلیل کرد. روندی که ریشههای دیرینه داشته و چشمانداز تداوم آن اجتنابناپذیر است. چنین کشاکشی به طور طبیعی ادوار متعددی از افتوخیزهای ساختاری را تجربه میکند؛ گاه در صورتبندی تعاملات دیپلماتیک، میانجیگری و نامهنگاریهای سیاسی متبلور میشود و گاه تا لبه بحرانهای تمامعیار نظامی به پیش میرود. در ارزیابی واقعگرایانه این فرآیند، توجه به این مولفه بنیادین ضروری است که هیچیک از طرفین، میز مذاکره را رهیافتی برای «پایانبخشی قطعی» به تضادهای بنیادین خود نمیدانند، بلکه آن را سازوکاری در راستای «مدیریت راهبردی منازعه» در جهت تحقق بیشینهگرای منافع ملی و حفظ موازنه قوا بازتعریف میکنند. بنابراین، هرگونه تحلیل تکمتغیری و تکبعدی از مساله به روایتی ناقص و تقلیلگرایانه ختم خواهد شد.
نامه ونس ابتکار دیپلماتیک یا تاکتیک سیاسی داخلی؟ در روزهای اخیر، انتشار اخبار مربوط به ارسال پیام رسمی ازسوی جیدی ونس، معاون رییسجمهور ایالاتمتحده، به سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، به کانون گمانهزنیهای رسانهای و محافل تحلیلی تبدیل شده است. این نامه از طریق کانال ارتباطی دوحه منتقل شده و متضمن پیشنهادی مبنی بر برقراری گفتوگوهای مستقیم و ازسرگیری مذاکرات جامع دوجانبه بوده است. طبق این دادهها، ونس بر هدایت مستقیم هیات مذاکرهکننده امریکایی توسط شخص خود تاکید کرده است. با این وجود، تبیین ماهیت رفتاری این کنش مستلزم خوانش آن در متنی گستردهتر است. از یک منظر، این رویکرد بیانگر برآورد ساختار راهبردی واشنگتن از جایگاه سرلشکر رضایی بهمثابه حلقهای محوری در ساختار قدرت، شبکه نخبگان تصمیمساز و مناسبات وی با نهادهای دفاعی و نظامی است؛ موقعیتی که واشنگتن آن را برای دستیابی به اجماع داخلی در تصمیمگیریهای حساس امنیتی تهران موثر میداند.
در نقطه مقابل، تعدیل و کماهمیت جلوه دادن این رویداد ازسوی دونالد ترامپ و طرح این ادعا که محور ارتباطی مزبور صرفا موضوعاتی پیرامون اقلام بشردوستانه و پزشکی بوده، آشکارکننده یک تعارض روایی هدفمند در دستگاه تصمیمگیری کاخ سفید است؛ دوگانهای که تلاش دارد همزمان با فعال نگه داشتن کانالهای بحرانزدایی، از تقبل هزینههای سیاسی ناشی از این ابتکار در فضای دوقطبیشده سیاست داخلی بپرهیزد. مولفه کلیدی و چالشبرانگیز این پیام، تاکید ونس بر ضرورت تعیینتکلیف مساله هستهای به عنوان پیششرط ورود به مذاکرات فراگیر است. رویکرد مزبور مبین تمایل واشنگتن به آغاز فرآیند دیپلماتیک بدون لغو محدودیتها و محاصرههای دریایی و عدم آزادسازی منابع مالی مسدود شده ایران است؛ درحالی که تهران رفع این موانع اقتصادی-امنیتی را از متغیرهای پیشینی و گامهای اعتمادساز اصلی میشمارد. جمهوری اسلامی ایران با اتکا بر طرح هفتروزه خود، پایانبخشی به ترتیبات تنبیهی دریایی و دسترسی به بخشی از منابع مالی را چارچوب انحصاری و پذیرفته شده جهت ورود به مذاکرات اعلام کرده است. این ناهمخوانی بنیادین در تعیین تقدم و تأخر امتیازات و گامهای متقابل، احتمال کارآمدی این مجرای ارتباطی را پیش از هرگونه نشست عملیاتی، به شدت تنزل میدهد.
معمای امنیت، تصاعد تهدیدات متقابل و منطق منازعه سخت- همراستا با پویشهای غیرعلنی دیپلماسی، سطح هشدارهای متقابل و آرایش نظامی به سطوح بازدارندگی فعال ارتقا یافته است. روزنامه نیویورکتایمز در این زمینه از نگرانی فزاینده دستگاههای اطلاعاتی امریکا پیرامون برنامهریزیهای پیشرفته ایران به منظور هدفگیری منافع و مقامات امریکایی در حوزه منطقهای و فرامنطقهای خبر داده است. در نقطه مقابل، نهادهای امنیتی در تهران با استناد به تحرکات بازیگران رقیب، ارزیابی میکنند که محور واشنگتن-تلآویو زمینهچینی برای اجرای سومین موج تهاجمی بزرگ خود را در ۱۶ ماه اخیر سامان میدهد. آنچه خطرات ناشی از خطای محاسباتی را بهگونهای چشمگیر افزایش میدهد، گسترش حضور تجهیزاتی و نیروهای نظامی ارتش امریکا در محیط ژئوپلیتیک خلیجفارس است. براساس گزارش والاستریتژورنال، واشنگتن به متحدان منطقهای خود اعلام کرده است که جهت یک عملیات نظامی کوتاهمدت، هدفمند و شدید در بازه پس از انتخابات میاندورهای آماده باشند. ایالاتمتحده با آرایش مجدد سامانههای موشکی پاتریوت، آمادهسازی یگانهای بمبافکن و جنگندهها و اضافه کردن یک ناوگروه ضربت جدید به همراه یگانهای تفنگداران دریایی به ناوگان مستقر در منطقه، توان لجستیکی سنگینی را آرایش داده است؛ آرایشی ساختاری که نشان از یک برنامهریزی مشخص برای اقدام نظامی دارد.
در پاسخ به این آرایش آفندی، مواضع تقابلی تهران نیز آشکارتر شده است. مقامات رسمی ازجمله سرلشکرمحسن رضایی بر این سناریوی پاسخ تاکید دارند که در صورت گسترش درگیری مستقیم، اهدافی، چون شریانهای داده، کابلهای زیردریایی و زیرساختهای متصل به فناوریهای هوش مصنوعی و مراکز داده منطقهای مورد رصد و اقدام متقابل قرار خواهند گرفت. این نشان از این دارد که تهران بنا دارد هزینه هرگونه ماجراجویی ازسوی طرف مقابل را بهشدت افزایش داده و از این طریق مانع اقدامات خارج از چارچوب طرف مقابل گردد.
چرخش در پارادایم گفتمانی هستهای: بازخوانی دکترین و فتوای حرمت - شاید محوریترین تغییر رخ داده در هفتههای اخیر را نتوان در عرصه مناقشات دیپلماتیک، بلکه باید در سطح دالهای گفتمانی و دکترین دفاعی-هستهای رسمی جمهوری اسلامی ایران پیگیری کرد. طرح علنی لزوم بازنگری در دکترین هستهای ازسوی محمدجواد حاجعلیاکبری، امام جمعه موقت تهران و رییس شورای سیاستگذاری ائمه جمعه، به عنوان یک مطالبه ملی و غیرحزبی، نقطه عطف این تحول محسوب میشود. دعوت وی از دانشگاهها، تحلیلگران حوزه امنیت ملی و مراجع علمی برای تدوین بستههای راهبردی و ارایه سناریوهای بازنگری به مقام رهبری، حاکی از خروج این گزاره از لایههای غیررسمی به ساحت سیاستگذاری کلان است.
تحلیل چندبعدی این دگرگونی گفتمانی، واجد چند مولفه اساسی است:
نخست، جایگاه نهادی گوینده پیام است؛ حاجعلیاکبری به واسطه ریاست بر نهاد هماهنگکننده خطبای جمعه کشور، نقشی مهم در تبیین خطوط کلان نظام دارد و انتقال این بحث به تریبون نماز جمعه، بیانگر گذار گفتمان تجدیدنظر در دکترین بازدارندگی از حواشی به کانون محاسبات امنیتی است. دوم، ساختار استدلال فقهی-راهبردی مبتنی بر شرایط زمانه است؛ وی با مفصلبندی مسائلی نظیر نقض خطوط قرمز و تهدید مستقیم حاکمیت و رهبری، رویکرد فتوای فقهی گذشته را منطبق بر شرایط تهاجمی اولیه دانسته و ماهیت وضعیت کنونی را کاملا پدافندی و متکی بر اصل حفظ بقا تعریف کرده است. این بازخوانی تفسیری میتواند محملی برای بازتعریف حدود فتوای موجود برمبنای اضطرار دفاعی و تغییر بنیادین محیط امنیتی پدید آورد؛ مسالهای که همراستا با مواضع اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، مبنی بر حفظ آمادگی زیرساختی و حتی طرح گزینههایی، چون بازبینی در پروتکلهای معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای، فضای بازدارندگی کشور را به مرحله جدیدی هدایت میکند. سوم، تقارن زمانی هدفمند این گزارهها با هشدارهای فزاینده رسانههای غربی در باب قریبالوقوع بودن تقابل نظامی است. این تغییر سطح زبان بازدارندگی، نشاندهنده فرآیند همراهسازی افکار عمومی و لایههای تصمیمگیر با فرضیه استفاده از بازدارندگی قطعی به عنوان آخرین ابزار صیانت از تمامیت ارضی است؛ روندی که اگرچه درنهایت موکول به تصمیم نهایی مراجع عالی حاکمیت است، اما شواهد جهتگیری آن به سوی توجیهپذیری تجدیدنظر در ابعاد بازدارندگی آشکار است.
بنبست حکمرانی در تلآویو و مخاطره ماجراجویی نظامی بیرونی- در سوی دیگر این منازعه، کنشگری اسراییل صرفا متغیری خارجی نبوده، بلکه پیشران اصلی تصاعد بحران تلقی میشود. دکترین امنیتی دولت بنیامین نتانیاهو بهصورت علنی، حذف بنیادین تهدید را در تغییر موازنه سیاسی و براندازی ساختار مستقر در تهران تعریف کرده است؛ پیشفرضی که هرگونه توافق مبتنی بر تنشزدایی و شناسایی قدرت جمهوری اسلامی را برای کابینه اسراییل به شکستی راهبردی بدل میسازد.
افزون بر این، بحران ساختاری در نتایج انتخابات کنست و ناکامی ائتلاف حاکم در دستیابی به حد نصاب لازم، بنبست سیاسی درون اسراییل را دوچندان کرده است. نتانیاهو تحت فشار پروندههای قضایی و تضعیف موقعیت سیاسی، انگیزه فزایندهای برای برونرفت از بحران داخلی از طریق ایجاد یک درگیری نظامی گسترده در سطوح فرامنطقهای دارد؛ عملیاتی که بازگشتناپذیری شرایط را به جانشینان احتمالی خود تحمیل نماید. در چارچوب نظریه انحراف بحران، تزلزل سیاسی در ساختار قدرت تلآویو نه مهارکننده، بلکه عاملی ترغیبکننده در گسترش حملات علیه اهداف ایرانی قلمداد میشود.
بازه انتخاباتی ایالاتمتحده و تنگی پنجره تصمیمگیری- متغیر انتخابات میاندورهای امریکا نیز زمانبندی رفتارهای کاخ سفید را بهشدت محدود کرده است. درحالی که ترامپ بر عدم تمایل به آغاز عملیات پیش از فرارسیدن موعد رایگیری تاکید داشته، گزینههای پس از انتخابات را بهطور مبهم باز نگه داشته است. منابع خبری از وجود برنامهریزیهای اطلاعاتی و تدوین لیستهایی از تاسیسات حیاتی و زیرساختهای اقتصادی ایران توسط فرماندهی مرکزی امریکا (سنتکام) برای سناریوهای پساانتخاباتی خبر میدهند. بر این اساس، هرگونه پنجره گشوده شده برای تعاملات دیپلماتیک با افقی کوتاهمدت و شکننده روبهرو است. باتوجه به نارضایتی بخش قابلتوجهی از رایدهندگان نسبت به مدیریت بحرانهای خاورمیانه بر پایه نظرسنجیهای ملی، فشار بر ترامپ برای نمایش اقتدار بدون درگیر شدن در جنگهای فرسایشی مضاعف شده است.
ترتیبات منطقهای، محدودیتهای میانجیگری و نشست چهارجانبه- در این بستر بحرانی، ابتکارات منطقهای به منظور تعدیل مخاطرات وارد عمل شدهاند. برگزاری نشست چهارجانبه تهران با مشارکت عربستانسعودی، ترکیه و پاکستان در سطح عالی ردههای دفاعی و اطلاعاتی، نمادی از تدابیر دیپلماتیک است. حضور مقامات امنیتی آنکارا، ریاض و اسلامآباد تلاشی چندجانبه برای شکستن فضا و ارسال پالس همکاری پیش از رویارویی است. اما به نظر میرسد که این کشورها به خصوص عربستان نگران منافع خود بوده و بیشتر به دنبال کنترل رفتار ایران درقبال حمله احتمالی امریکا هستند.
چشمانداز: تنشزدایی تاکتیکی در تنگنای منازعه راهبردی- با ارزیابی منظومه این متغیرها، چشمانداز مذاکرات ایران و امریکا مستلزم تحلیل مبتنی بر احتیاط واقعگرایانه است. تدارکات لجستیکی ارتش ایالاتمتحده در منطقه، تقابل در دکترینهای دفاعی، انسدادهای سیاسی در اسراییل و پیش رو بودن انتخابات امریکا، ضریب وقوع برخورد نظامی را به بالاترین سطح کشانده است. در چنین فضایی، تلاشهای دیپلماتیک کنونی از مکاتبات سیاسی تا ابتکارات دوحه و تهران، بیش از آنکه چشماندازی برای «حل و فصل جامع بحران» پدید آورند، کارکردی در سطح «مدیریت آسیب و خرید زمان» دارند.
این وضعیت بهمعنای انسداد کامل ابتکارات سیاسی نیست، بلکه تعاملات ناشی از این پیامها میتواند وقفههایی کوتاه در مسیر تشدید بحران ایجاد کند. با این حال، تضاد مبنایی در ترتیب تعهدات و بیاعتمادی تاریخی عمیق ناشی از فروپاشی تفاهمهای پیشین، چشمانداز رسیدن به توافق را بسیار دور ساخته و احتمال وقوع درگیری به خصوص پس از برگزاری انتخابات میاندورهای امریکا بالاست.
منبع: اعتماد