از «سربداران» تا دهها نقش ماندگار؛ میراث هنری عنایت بخشی
به گزارش ایران24، درگذشت عنایت بخشی پایانی است بر بیش از نیم قرن حضور مستمر در سینما، تلویزیون و تئاتر ایران؛ بازیگری که چهرهاش برای چند نسل آشنا بود، حتی اگر نامش همیشه در صدر پوسترها دیده نمیشد. بخشی از آن دست بازیگرانی بود که بیش از ستاره بودن، «حضور» داشت؛ حضوری که قاب را پُر میکرد و به شخصیتها وزن میداد.
بازیگری با امضای شخصی
عنایت بخشی از جمله بازیگرانی بود که بهسرعت قابل شناسایی بود؛ نه صرفاً بهخاطر چهره و صدای خاصش، بلکه بهدلیل نوع ایستادن، مکثها و شیوه ادای دیالوگ. او اغلب در نقشهایی ظاهر میشد که اقتدار، ابهام یا نوعی صلابت درونی در آنها موج میزد. حتی وقتی نقش منفی بازی میکرد، کاراکترش تکبعدی نبود؛ نوعی پیچیدگی رفتاری در بازی او دیده میشد که باعث میشد شخصیت از کلیشه فاصله بگیرد.
در بسیاری از آثار دهههای ۶۰ و ۷۰، بخشی نقش مدیران، نظامیان، پدران سنتی یا چهرههای مرموز را ایفا میکرد. او کمتر به سمت اغراق میرفت و بازیاش مبتنی بر کنترل و درونیسازی بود؛ شیوهای که با فضای درامهای اجتماعی و تاریخی آن سالها همخوانی داشت.
حضور در سینمای پیش و پس از انقلاب
کارنامه عنایت بخشی به پیش از انقلاب بازمیگردد و او از معدود بازیگرانی بود که توانست پس از تغییرات گسترده در ساختار سینمای ایران، جایگاه خود را حفظ کند. این تداوم، نشاندهنده انعطافپذیری و حرفهایگری او بود. برخلاف برخی همنسلانش که با تغییر فضای تولید کنار نرفتند، بخشی خود را با شرایط تازه وفق داد و در سینمای پس از انقلاب نیز به فعالیت ادامه داد.
او در آثار متعددی در دهه ۶۰ و ۷۰ حضور داشت؛ دورهای که سینمای ایران به سمت مضامین اجتماعی، جنگی و اخلاقی حرکت کرده بود. در چنین فضایی، بازیگرانی با چهره جدی و صدای نافذ، امکان بروز بیشتری داشتند و بخشی یکی از همین چهرهها بود.
تلویزیون؛ خانه دوم عنایت بخشی
اگرچه بخشی در سینما کارنامهای قابل توجه دارد، اما برای مخاطب عام، چهره او بیش از هر چیز با سریالهای تلویزیونی گره خورده است. در دهههایی که تلویزیون رسانه غالب خانوادههای ایرانی بود، حضور او در مجموعههای پرمخاطب باعث شد به یکی از چهرههای ماندگار قاب کوچک تبدیل شود.
یکی از نقاط مهم کارنامه او، بازی در سریال تاریخی سربداران به کارگردانی محمدعلی نجفی بود؛ مجموعهای که از نخستین تولیدات بزرگ تاریخی پس از انقلاب محسوب میشود. فضای جدی و حماسی این سریال با جنس بازی بخشی همخوانی داشت و او توانست در کنار دیگر بازیگران آن مجموعه، تصویری ماندگار خلق کند.
در سالهای بعد نیز در مجموعههای تاریخی و اجتماعی مختلفی ظاهر شد؛ آثاری که برخی از آنها به کارگردانی چهرههای شاخصی چون داوود میرباقری ساخته شدند. حضور در پروژههای بزرگ تاریخی، نیازمند بازیگرانی با توانایی انتقال اقتدار و باورپذیری در نقشهای رسمی و حکومتی بود؛ ویژگیای که بخشی بهخوبی از عهده آن برمیآمد.
همکاری با کارگردانان شاخص
عنایت بخشی در طول فعالیتش با طیفی از کارگردانان برجسته همکاری کرد؛ از فیلمسازان نسل پیش از انقلاب تا چهرههای مهم سینمای پس از انقلاب. او از آن دسته بازیگرانی نبود که صرفاً به یک جریان یا یک کارگردان خاص وابسته بماند. همین تنوع همکاریها باعث شد کارنامهاش تصویری چندوجهی از او ارائه دهد.
در سینما، حضور در فیلمهای اجتماعی و سیاسی دهههای ۶۰ و ۷۰، او را به یکی از چهرههای مکمل قابل اعتماد بدل کرد؛ بازیگری که میشد نقشهای حساس و کلیدی را به او سپرد. او در بسیاری از آثار، ستون درام بود؛ شخصیتی که کنشهایش مسیر داستان را تغییر میداد، حتی اگر نقش اول نبود.
تیپ یا شخصیت؟
یکی از بحثهایی که همواره درباره بازیگران پرکار مطرح میشود، خطر گرفتار شدن در «تیپ» است. عنایت بخشی بارها در نقشهای مشابه ظاهر شد؛ مردانی جدی، گاه خشن و گاه مرموز. اما تفاوت در جزئیات بازی او باعث میشد این نقشها تکراری به نظر نرسند. او با تغییر لحن، ریتم بیان و حتی نوع نگاه، به هر کاراکتر هویتی مستقل میداد.
شاید بتوان گفت بخشی در چارچوبی مشخص حرکت میکرد، اما در همان چارچوب تنوع ایجاد میکرد. این توانایی، حاصل سالها تجربه در تئاتر و شناخت دقیق از مدیوم تصویر بود.
جایگاه در حافظه جمعی
بازیگرانی مانند عنایت بخشی، بیش از آنکه بهواسطه جوایز یا حاشیهها در یادها بمانند، با «تکرار حضور» در ذهن مخاطب حک میشوند. او چهرهای بود که وقتی در تیتراژ ظاهر میشد، مخاطب میدانست با بازیگری حرفهای روبهروست. این اعتماد، سرمایهای است که بهسادگی به دست نمیآید.
در سالهای اخیر، با کمرنگتر شدن حضورش، جای خالیاش در آثار تاریخی و اجتماعی بیشتر احساس میشد. نسل جدید بازیگران کمتر چهرههایی با آن جنس صلابت کلاسیک دارد؛ صلابتی که نه از اغراق، بلکه از درونیسازی و تجربه میآمد.
میراث یک بازیگر حرفهای
درگذشت عنایت بخشی یادآور دورهای از بازیگری در ایران است که بر پایه تمرین، تداوم و کار گروهی شکل گرفته بود. او ستاره به معنای مرسوم امروز نبود، اما «بازیگر» به معنای دقیق کلمه بود؛ کسی که میتوانست در هر پروژهای نقشی مؤثر ایفا کند و بار دراماتیک اثر را بالا ببرد.
کارنامه او ترکیبی است از سینمای پیش و پس از انقلاب، مجموعههای تاریخی شاخص، درامهای اجتماعی و حضور مداوم در تلویزیون. این گستره زمانی و موضوعی، از او چهرهای ساخته که بخشی از تاریخ تصویری ایران محسوب میشود.
با رفتن عنایت بخشی، یکی از چهرههای ماندگار نسل بازیگرانی که بیادعا و پیوسته کار کردند از میان ما رفت؛ نسلی که شاید کمتر دربارهاش نوشته شده، اما ستونهای اصلی بسیاری از آثار مهم سینما و تلویزیون ایران را شکل داده است. یاد او در قابهایی که سالها در ذهن مخاطبان مانده، باقی خواهد ماند.
