هلال ماه و هارمونی صدا؛ روایتی از موسیقی رمضان در ایران و جهان
به گزارش ایران24، موسیقی ماه رمضان، بخشی جداییناپذیر از حافظه جمعی مسلمانان در سراسر جهان است؛ آوایی که با شنیدن آن، حالوهوای سحر و افطار، بوی نان تازه، صدای دعا و نور کمرمق فانوسها در ذهن زنده میشود. این موسیقی، فقط یک ژانر هنری نیست، بلکه ترکیبی از نیایش، فرهنگ، آیین و هویت است که در طول قرنها شکل گرفته و در هر منطقه، رنگوبویی متفاوت به خود گرفته است.
ریشههای مذهبی و آیینی
در قلب موسیقی ماه رمضان، تلاوت قرآن و ادعیه قرار دارد. تلاوتهای قاریان برجستهای چون عبدالباسط عبدالصمد، محمد صدیق منشاوی و مصطفی اسماعیل برای بسیاری از مسلمانان، با ماه رمضان پیوندی عاطفی دارد. لحنهای بیات، صبا و حجاز که در این تلاوتها بهکار میرود، فضایی روحانی میآفریند و شنونده را به تأمل و آرامش دعوت میکند. این نغمهها، بیش از آنکه نمایشی باشند، حامل معنا و حال معنویاند.
اذان نیز در این ماه جلوهای ویژه پیدا میکند. صدای اذان مغرب در لحظه افطار، برای بسیاری از خانوادهها نقطه اوج روزهداری است. اذانهایی با اجرای مؤذنانی مانند نقشبندی در کشورهای عربی یا سبکهای خاص مؤذنان ایرانی، بخشی از هویت شنیداری رمضان را شکل دادهاند.
سنت مناجات و سحرخوانی در ایران
در ایران، موسیقی ماه رمضان با آیین «مناجاتخوانی» و «سحرخوانی» گره خورده است. پیش از گسترش رسانهها، سحرخوانان در کوچهها میگشتند و با خواندن اشعار مذهبی، مردم را برای سحری بیدار میکردند. این سنت در شهرهایی مانند یزد، کاشان و بوشهر هنوز هم بهصورت محدود ادامه دارد.
یکی از چهرههای ماندگار مناجاتخوانی در رسانه ملی، محمدرضا شجریان است. دعای «ربنا» با صدای او که سالها، پیش از افطار از تلویزیون پخش میشد، برای چند نسل از ایرانیان به نوستالژی مشترک تبدیل شده است. این اثر که بر پایه آیات قرآن و در آواز افشاری و معادل مقام رست در موسیقی عرب اجرا شده، نمونهای شاخص از پیوند موسیقی دستگاهی ایران با مضامین دینی است. البته بسیاری از خوانندگان موسیقی ایرانی به جهت اعتقادات مذهبی آثاری ارائه کردهاند که ذکر تمام آنها در این مقال نمیگنجد. برای نمونه، محمد معتمدی آلبوم «مناجات» شامل ۱۰ قطعه را به مناسبت ماه مبارک رمضان منتشر کرد. یا قطعه «سحرگهان» (سحرگهان که موذن برآورد آواز) با صدای قاسم رفعتی خواننده و ردیفدان یکی از ماندگارترین آثار ویژه سحرهای ماه مبارک رمضان در ایران است. آلبوم «مناجاتهای قدیمی» آثار ضبط شده از سال ۱۲۹۱ تا ۱۳۵۵ شامل هفت قطعه؛ «مناجات جناب دماوندی»، «دعای صباح طاهرزاده»، «مناجات جلال تاج اصفهانی»، «مناجات سعادتمند قمی»، «مدح علی (ع) ذبیحی»، «مدح علی(ع) احمد مراتب»، همراهان (تاج اصفهانی، علی اصغر شاهزیدی، ایزدخواستی و افتخاری) و «مرثیه احمد مراتب» ازجمله نغمات ماندگار ماه مبارک رمضان هستند.
موسیقی رمضان در جهان عرب
در کشورهای عربی، ماه رمضان با مجموعهای از سرودها و ترانههای شاد و آیینی همراه است. در مصر، ترانه مشهور «رمضان جانا» با صدای محمد عبدالمطلب دهههاست که با آغاز ماه رمضان از رسانهها پخش میشود و نوید آمدن این ماه را میدهد. این قطعه با ریتمی شاد و کلامی ساده، حس همبستگی و سرور اجتماعی را تقویت میکند. یا قطعه «رمضان الکریم» با صدای «سامی یوسف» خواننده شهیر و محبوب دنیای عرب که اصالتا ایرانی است اما به جهت رویکرد اجرایی دو زبانه انگلیسی عربی و قالب محتوای مذهبی، به یکی از محبوبترین خوانندگان نزد کشورهای مسلمان جهان خاصه کشورهای عربی تبدیل شده است.
همچنین هنرمندانی چون ماهر زین با تولید نشیدهای مدرن، تلاش کردهاند زبان موسیقایی تازهای برای نسل جوان بیابند؛ آثاری که با تنظیمهای پاپ و استفاده از فناوری روز، پیامهای معنوی را منتقل میکنند. این روند نشان میدهد که موسیقی رمضان، پدیدهای ایستا نیست، بلکه متناسب با زمانه تغییر میکند.
نقش رسانهها در شکلگیری حافظه صوتی رمضان
با گسترش رادیو و تلویزیون در قرن بیستم، موسیقی ماه رمضان وارد مرحلهای تازه شد. برنامههای ویژه سحر و افطار، تیتراژ سریالهای رمضانی و پخش منظم دعاها، نوعی «حافظه صوتی جمعی» ساختند. برای مثال، بسیاری از ایرانیان با شنیدن تیتراژ سریالهایی مانند او یک فرشته بود یا میوه ممنوعه به یاد شبهای رمضان میافتند. موسیقی این مجموعهها، گرچه الزاماً مذهبی به معنای سنتی نیست، اما در بستر زمانی خاصی معنا پیدا کرده است.
در کشورهای دیگر نیز وضعیت مشابهی دیده میشود. شبکههای ماهوارهای عربی هر سال مجموعههای نمایشی ویژهای پخش میکنند که ترانههای آغازین و پایانی آنها به بخشی از فرهنگ شنیداری رمضان تبدیل میشود.
کارکرد اجتماعی و عاطفی
موسیقی رمضان فقط کارکرد عبادی ندارد؛ بلکه نقشی اجتماعی نیز ایفا میکند. این نغمهها حس همدلی و همبستگی را تقویت میکنند. وقتی خانوادهای دور سفره افطار جمع میشود و صدای دعای پیش از افطار پخش میشود، تجربهای مشترک شکل میگیرد که فراتر از کلمات است.
از سوی دیگر، موسیقی میتواند پلی میان نسلها باشد. پدربزرگ و مادربزرگی که با مناجاتهای قدیمی انس گرفتهاند و نوجوانی که نشیدهای مدرن گوش میدهد، هر دو در چارچوبی مشترک به استقبال ماه رمضان میروند. این تنوع، نشاندهنده ظرفیت بالای موسیقی برای بازنمایی وجوه مختلف دینداری است.
چالشها و تحولات معاصر
در سالهای اخیر، بحثهایی درباره نسبت موسیقی و مذهب درگرفته است. برخی دیدگاههای فقهی نسبت به استفاده از سازهای خاص یا سبکهای پاپ در آثار مذهبی انتقاد دارند. با این حال، تجربه نشان داده که موسیقی رمضان همواره راهی برای تداوم یافته است؛ چه در قالب تواشیح سنتی و چه در قالب آثار تلفیقی.
فضای مجازی نیز بُعد تازهای به این حوزه افزوده است. امروز کاربران شبکههای اجتماعی، پلیلیستهای مخصوص رمضان میسازند و قطعات محبوب خود را به اشتراک میگذارند. این امر باعث شده موسیقی رمضان از چارچوب رسانههای رسمی فراتر رود و به تجربهای شخصیتر تبدیل شود.
موسیقی ماه رمضان، آینهای از ایمان، فرهنگ و تاریخ جوامع مسلمان است. از تلاوتهای روحنواز قاریان بزرگ گرفته تا مناجاتهای سحرگاهی و ترانههای شاد استقبال از ماه، همه و همه بخشی از یک منظومه گستردهاند. این موسیقی نهتنها زمان را نشانهگذاری میکند، بلکه احساس تعلق و پیوند را تقویت میسازد.
هر سال، با رؤیت هلال ماه، صداهایی آشنا در خانهها طنین میاندازد؛ صداهایی که یادآور معنویت، صبر و امیدند. شاید راز ماندگاری موسیقی رمضان در همین باشد: پیوندی عمیق میان صدا و روح، میان سنت و زندگی روزمره؛ پیوندی که نسل به نسل منتقل میشود و همچنان الهامبخش باقی میماند.
